Nowelizacja kodeksu postępowania karnego – twoje prawa w postępowaniu karnym mają się zmienić

Polska procedura karna właśnie przechodzi gruntowną reformę. Projektowana nowelizacja Kodeksu postępowania karnego to odpowiedź na potrzebę dostosowania krajowego prawa do standardów konstytucyjnych, wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i jedenastu dyrektyw Unii Europejskiej. Projekt nawiązuje do uchwalonej wcześniej ustawy z dnia 27 lutego 2026 r., której podpisania odmówił Prezydent, a obecny projekt uwzględnia część jego zastrzeżeń. Zmiany dotyczą każdego, kto ma kontakt z wymiarem sprawiedliwości – jako podejrzany, oskarżony, pokrzywdzony lub świadek.

JAKIE DYREKTYWY UNIJNE WDRAŻA NOWELIZACJA?

Nowelizacja jest wynikiem zobowiązań unijnych. Polska wdraża łącznie jedenaście dyrektyw. Najważniejsze z nich to:

• Dyrektywa 2010/64/UE – prawo do tłumacza i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym,
• Dyrektywa 2012/13/UE – prawo do informacji w postępowaniu karnym,
• Dyrektywa 2013/48/UE – prawo dostępu do adwokata i prawo do informowania osoby trzeciej o zatrzymaniu,
• Dyrektywa 2016/800/UE – gwarancje procesowe dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi,
• Dyrektywa 2016/1919/UE – pomoc prawna z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych,
• Dyrektywa 2012/29/UE – prawa, wsparcie i ochrona ofiar przestępstw,
• Dyrektywa 2017/541 – zwalczanie terroryzmu i wsparcie ofiar ataków terrorystycznych.

Jak podkreślają projektodawcy: „jednym z głównych celów projektu w części procesowej jest przemodelowanie rozwiązań proceduralnych, zgodnie z założeniami dyrektyw Unii Europejskiej dotyczących harmonizacji praw procesowych oskarżonego”. Dyrektywy te były już wcześniej włączone do prawa polskiego, ale projekt podnosi efektywność ich stosowania.

PRAWO DO TŁUMACZA – KONIEC ZBYT WĄSKIEJ OCHRONY

W obecnych realiach wiele osób przebywających na terenie naszego kraju nie zna dobrze języka polskiego. Dotychczasowe przepisy były zbyt wąskie – tłumacz pojawiał się tylko przy niektórych czynnościach. Nowelizacja to zmienia.

Nowe brzmienie art. 72 § 2 k.p.k. rozszerza prawo do tłumacza. Obejmie ono również sytuacje, gdy oskarżony i jego obrońca muszą porozumieć się przed wniesieniem środka zaskarżenia lub złożeniem wniosku dotyczącego toku postępowania. To ważna zmiana – dotychczas tłumacz pojawiał się tylko przy czynnościach, w których oskarżony miał prawo uczestniczyć.

Nowością jest także art. 72 § 2a k.p.k., który zapewnia pomoc tłumacza języka migowego oskarżonemu głuchemu lub niememu – nie tylko podczas przesłuchania, ale też na rozprawie, posiedzeniach i w kontaktach z obrońcą. Ponadto nowy § 4 przepisu daje oskarżonemu prawo żądania tłumaczenia każdego dokumentu, który ma istotne znaczenie dla jego obrony. Oskarżony lub jego obrońca mają też prawo zgłaszać zastrzeżenia co do jakości tłumaczenia.

PRAWO DO OBROŃCY – REALNY DOSTĘP OD PIERWSZEJ CHWILI

To największa zmiana dla każdego, kto zostaje zatrzymany przez Policję. Nowelizacja przepisów art. 245 k.p.k. i 301 k.p.k. ma jeden cel: zagwarantować rzeczywisty, a nie tylko formalny dostęp do adwokata lub radcy prawnego od momentu zatrzymania.

Po pierwsze – zatrzymany otrzyma listę adwokatów i radców prawnych pełniących dyżur. Informację o udostępnieniu tej listy wpisuje się do protokołu zatrzymania.

Po drugie – koszty pierwszej konsultacji z dyżurującym obrońcą wykłada tymczasowo Skarb Państwa, jeśli zatrzymany nie ma środków. To realizacja wymogów dyrektywy 2016/1919/UE – każdy pozbawiony wolności powinien mieć realny dostęp do pomocy prawnej, niezależnie od zasobności portfela. Co istotne, projekt wprost nie przewiduje obowiązku zwrotu przez zatrzymanego kosztów tej pierwszej konsultacji. Logika przepisu jest taka, że Skarb Państwa pokrywa je „tymczasowo”, a projektodawcy wskazują, że ma to ograniczony charakter finansowy – chodzi wyłącznie o tę jedną konsultację, co „nie będzie skutkowało nadmiernym obciążeniem budżetu państwa”

Po trzecie – nowy art. 301 k.p.k. wprowadza instytucję „tymczasowego” obrońcy z urzędu, wyznaczanego przez organ prowadzący przesłuchanie, gdy stały obrońca z urzędu nie może być wyznaczony przed pierwszym przesłuchaniem. Takie rozwiązanie jest zgodnie z dyrektywą 2016/1919/UE. Przewiduje ona w swoich motywach, że w pilnych przypadkach powinno być możliwe tymczasowe zaangażowanie Policji i organów ścigania w celu zapewnienia pomocy w zorganizowaniu obrońcy dla zatrzymanego. Co ważne, likwiduje się też możliwość ograniczenia poufności rozmowy zatrzymanego z obrońcą.

SZCZEGÓLNA OCHRONA NIELETNICH

Dyrektywa 2016/800/UE wymaga wzmocnionej ochrony procesowej dla podejrzanych poniżej 18. roku życia. Projekt wprowadza tę ochronę konsekwentnie.

Nowe przepisy – art. 301a k.p.k. – ustanawiają zasadę: udział obrońcy przy przesłuchaniu podejrzanego, który nie ukończył 18 lat, jest obowiązkowy. Dotyczy to zarówno przesłuchań przez Policję czy prokuraturę, jak i posiedzeń sądowych w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Wyjątek jest wąski – tylko gdy nieobecność obrońcy jest wynikiem przyczyny niezależnej od sądu i nie można jej zaradzić przed upływem ustawowego terminu.

Ponadto nowy art. 79 § 3a k.p.k. przedłuża obronę obowiązkową dla oskarżonych, którzy byli nieletni w chwili popełniania czynu – do prawomocnego zakończenia postępowania, chyba że sąd po ukończeniu przez oskarżonego 21 lat uzna obronę za nieobowiązkową.

Co istotne, każde przesłuchanie nieletniego ma być też rejestrowane audio-wizualnie (art. 147 § 2a k.p.k.), co jest wymogiem art. 9 ust. 1 dyrektywy 2016/800/UE.

DOSTĘP DO AKT I TYMCZASOWE ARESZTOWANIE – KONIEC NIERÓWNOŚCI STRON

Jednym z największych problemów polskiej procedury karnej było ograniczanie dostępu obrony do akt sprawy w trakcie tymczasowego aresztowania. Nowelizacja to naprawia.

Nowe brzmienie art. 156 § 5a k.p.k. nakłada na prokuratora obowiązek niezwłocznego poinformowania podejrzanego i obrońcy o złożeniu wniosku o tymczasowe aresztowanie, wraz z pouczeniem o prawie do zapoznania się z materiałami. Na wniosek obrony prokurator musi niezwłocznie udostępnić akta – w zakresie stanowiącym podstawę wniosku. Rozszerzono również prawo do sporządzania odpisów i kopii. Uchylony zostaje również art. 250 § 2b k.p.k., który pozwalał prokuratorowi wyodrębnić zestaw dowodów nieudostępnionych obronie. Projektodawcy uznają go za „nieproporcjonalne ograniczenie prawa do obrony”.

Nowością jest też projektowany art. 246 § 1a k.p.k. Zgodnie z nim nawet osoba zatrzymana, która nie jest jeszcze podejrzanym, ma prawo do wglądu w akta uzasadniające zatrzymanie. Dotyczy to zarówno osoby zatrzymanej, jak i jej pełnomocnika. To realizacja art. 7 ust. 1 dyrektywy 2012/13/UE i postulatów Rzecznika Praw Obywatelskich.

W zakresie samego tymczasowego aresztowania zmiany idą dalej. Podniesiony ma zostać próg zagrożenia karą, uzasadniający stosowanie aresztu, z 8 do 10 lat pozbawienia wolności. Wprowadzony ma zostać również bezwzględny limit 12 miesięcy aresztu na podstawie art. 258 § 2 k.p.k. do wydania wyroku przez sąd I instancji. Sąd będzie też zobowiązany oceniać efektywność postępowania przygotowawczego przy rozpoznawaniu wniosków o przedłużenie aresztu. Wraca także wyłączna kompetencja sądu – prokurator traci prawo sprzeciwu wobec decyzji o zamianie aresztu na poręczenie majątkowe.

INNE WAŻNE ZMIANY: DOWODY, TAJEMNICA, POKRZYWDZENI

Zakaz wykorzystywania dowodów nielegalnych

Art. 168a w nowym brzmieniu stanowi wprost, że niedopuszczalne jest przeprowadzenie i wykorzystanie dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego. To powrót do wersji sprzed 2016 r. i usunięcie wątpliwości konstytucyjnych. Z kolei nowy art. 171 § 7a KPK dodaje, że wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem prawa do obrońcy nie mogą być dowodem, chyba że oskarżony sam o to wniesie.

Ochrona tajemnicy zawodowej

Nowelizacja wprowadza obowiązek powiadomienia dziekana właściwej rady adwokackiej lub izby radców prawnych przed przeszukaniem kancelarii obrońcy. Wprowadza także ograniczenia dowodowe. Mianowicie tłumacz przysięgły dołącza do katalogu zawodów, których tajemnica jest chroniona bezwzględnie – nie można ich przesłuchać bez decyzji sądu.

Wsparcie ofiar terroryzmu

Nowelizacja tworzy kompleksowy system wsparcia dla ofiar przestępstw o charakterze terrorystycznym. Pomoc ma być udzielana bezpośrednio po ataku – psychologiczna, informacyjna i koordynowana przez wyznaczoną jednostkę Policji. To wdrożenie dyrektywy 2017/541 w sprawie zwalczania terroryzmu.

Prawa pokrzywdzonych

Nowelizacja ułatwia pokrzywdzonemu wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia. Uproszczona procedura i wyeliminowanie konieczności angażowania prokuratora nadrzędnego oznaczają realne wzmocnienie pozycji pokrzywdzonego w procesie.

PODSUMOWANIE: CO TO OZNACZA DLA CIEBIE?

Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego to jedna z najszerszych reform od wielu lat. Jednocześnie to krok w stronę wyrównania szans w polskim procesie karnym. Sąd zyskuje silniejszą pozycję wobec prokuratury. Podejrzany i oskarżony mają lepszy dostęp do obrońcy i akt sprawy. Nieletni są chronieni obowiązkiem obecności adwokata. Ofiary mogą liczyć na konkretne wsparcie.

Jest to oczywiście dopiero projekt. Jednak mając na względzie, że uwzględnia on uwagi Prezydenta do poprzedniej propozycji nowelizacji, istnieje szansa, że tym razem uzyska on aprobatę.

For English summary click here.