Implementacja dyrektywy 2024/1203 – nowe przestępstwa środowiskowe

Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Projekt nowelizacji ma na celu pełne wdrożenie dyrektywy 2024/1203 w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne. Przewiduje nowe przestępstwa środowiskowe, rozszerzenie zakresu odpowiedzialności za działanie nieumyślne oraz podwyższenie kar.

Zmiany w kodeksie karnym

Zmieniany art. 171 k.k. dotyczący niebezpiecznych środków rozszerzy odpowiedzialność na przypadki wywożenia i przywożenia niebezpiecznych substancji i produktów.  Rozszerzone zostanie także znamię skutku o możliwość spowodowania „istotnego obniżenia jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi, lub zniszczenia lub istotnej szkody ekosystemu lub w świecie roślinnym lub zwierzęcym”. Zostanie także wprowadzony typ kwalifikowany – jeżeli skutkiem jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób.

W art. 181 k.k. dotyczącym niszczenia środowiska przyrodniczego wprowadza się zmianę terminologii w zakresie karalnego działania na adekwatną do istot żywych: „chwyta, zabija lub rani okaz lub okazy zwierząt, niszczy, zrywa lub uszkadza okaz lub okazy roślin albo grzybów”. Ponadto dodano ochronę siedlisk.

Mocno zmieniony ma zostać także art. 182 k.k. dotyczący szkodliwych emisji. Rozszerzono opis przedmiotu czynu. Zamiast substancji lub promieniowania jonizującego karalne będzie zanieczyszczenie „materiałem, w tym materiałem radioaktywnym, substancją, w tym substancją radioaktywną”. Rozszerzono także karalne skutki czynu o „zagrożenie zniszczeniem lub istotną szkodą ekosystemu”.

Nowy art. 182 § 1 a k.k. będzie penalizował wprowadzania do wody, powietrza lub powierzchni ziemi energii, pola elektromagnetycznego, hałasu lub światła w ilości zagrażającej życiu, zdrowiu lub środowisku.

Istotnym zmianom ulegnie także art. 183 k.k. dotyczący nieodpowiedniego postępowania z odpadami. Karalne stanie się także nieodpowiednie magazynowanie odpadów, mogące negatywnie wpływać na środowisko. Karalnym skutkiem stanie się także zniszczenie lub istotną szkodę ekosystemu. Karalność transgranicznego przemieszczania odpadów zostanie rozszerzona w nowym § 4a o transport odpadów w ilości większej niż znikoma wbrew przepisom rozporządzenia (UE) nr 2024/115 w sprawie przemieszczania odpadów. W zakresie odpadów niebezpiecznych karalne będzie już nie tylko ich porzucanie w miejscu nieprzeznaczonym, ale także składowanie, magazynowanie, usuwanie, przetwarzanie, zbieranie, unieszkodliwianie, transportowanie odpadów niebezpiecznych.

Art. 184 k.k. penalizujący nieodpowiednie postępowanie z materiałem promieniotwórczym zostanie zmieniony pod kątem rozszerzenie katalogu czynności sprawczych oraz znamienia skutku.

Nowe przestępstwa środowiskowe

W Prawie ochrony środowiska pojawią się dwa nowe przepisy karne:

• Art. 329a wprowadzający karalność eksploatacji lub zamykania instalacji w sposób zagrażający życiu/zdrowiu lub środowisku,
• Art. 329b penalizujący „samowole inwestycyjne” w aspekcie środowiskowym.

W ustawie o ochronie przyrody poza nową definicją „ekosystemu” zmianie mają ulec także przepisy karne:

• Art. 127a ust. 1 rozszerzy karalność i uprości ściganie – za samo wejście w posiadanie nawet jednego okazu rośliny, zwierzęcia lub grzyba objętego ochroną gatunkową (bez konieczności badania wpływu na stan ochrony gatunku) grozić będzie odpowiedzialność karna; podobna zmiana dotycząca pojedynczych okazów zostanie wprowadzona w art. 128a ust. 1,
• Nowy art. 127a ust. 1a będzie penalizował zbywanie lub oferowanie do sprzedaży okazów chronionych gatunkowo,
• Nowy art. 127b wprowadzi karalność płoszenia lub niepokojenia na obszarze chronionym gatunków zwierząt z załącznika II lit. a do dyrektywy 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory,
• Nowy art. 128b będzie penalizował obrót towarami związanymi z wylesianiem i degradacją lasów.

Nowe przestępstwa środowiskowe w innych ustawach

W ustawie o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki również przewidziano zmiany:

• W art. 35a ust. 1 rozszerzono penalizację usuwania ze statku substancji objętych załącznikami I i II do Konwencji MARPOL o substancje z załączników III, IV i V oraz o pozostałości z systemów oczyszczania gazów spalinowych,
• Nowy art. 35b wprowadzi karalność recyklingu statków niezgodny z wymogami rozporządzenia 1257/2013 w sprawie recyklingu statków,
• Nowy art. 35c przewiduje typ kwalifikowany poprzez wywołanie skutku w postaci zniszczenia lub rozległej szkody dla ekosystemu, wartości środowiskowej lub dla siedliska na terenie chronionym, lub długotrwałej szkody dla jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi.

Zmiany w przepisach karnych, w tym nowe przestępstwa środowiskowe pojawią się także w innych ustawach:

• Ustawa o substancjach chemicznych i ich mieszaninach – w zakresie mieszanin stwarzających zagrożenie oraz penalizacja obrotu rtęcią,
• Prawo geologiczne i górnicze – rozszerzenie zakresu penalizacji o nielegalne podejmowanie i kończenie (obok wykonywania) działalności geologiczno-górniczej,
• Ustawa o środkach ochrony roślin – doprecyzuje, że karalność nielegalnego postępowania ze środkiem ochrony roślin dotyczy środka niedopuszczonego w żadnym państwie członkowskim UE,
• Ustawa o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych – wprowadzi penalizację obrotu fluorowanymi gazami cieplarnianymi wbrew rozporządzeniu (UE) 2024/573
• Prawo wodne – penalizacja bezprawnego poboru wód powierzchniowych lub podziemnych w sposób
• Ustawa o gatunkach obcych – do karalnych naruszeń zakazów z ustawy doda typy kwalifikowane przez skutek w postaci zniszczenia ekosystemu lub śmierci człowieka

Nowe przestępstwa środowiskowe nieumyślne

Jak wyjaśnia uzasadnienie projektu, konieczność wprowadzenia karalności form nieumyślnych wynika wprost zdyrektywy 2024/1203. Wymaga ona objęcia odpowiedzialnością karną zachowań wynikających co najmniej z rażącego niedbalstwa.

Dlatego w projekcie przewidziano wiele nowych przepisów przewidujących karalność nieumyślnego działania:

• Art. 171 k.k. (nielegalne obchodzenie się z substancjami/przyrządami niebezpiecznymi)
• Art. 182 k.k. (wprowadzanie energii, pola elektromagnetycznego, hałasu lub światła)
• Art. 184 § 4 k.k. – typ kwalifikowany poprzez skutek (śmierć człowieka) formy nieumyślnej z § 3 (nieumyślne naruszenie przepisów dot. materiałów radioaktywnych)
• Ustawa o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki – typ kwalifikowany formy nieumyślnej dotyczący czynów z art. 35a i 35b
• Art. 329a Prawa ochrony środowiska dotyczący eksploatacji lub zamykania instalacji w sposób zagrażający życiu/zdrowiu lub środowisku
• Ustawa o ochronie przyrody – typy nieumyślne dotyczące płoszenia lub niepokojenia gatunków zwierząt oraz wprowadzania na rynek UE towarów z związanych z wylesianiem
• Ustawa o substancjach chemicznych i ich mieszaninach – typy nieumyślne dotyczące nielegalnego obchodzenia się z substancjami niebezpiecznymi oraz obrotu rtęcią
• Prawo geologiczne i górnicze – zmiana i wprowadzenie typów kwalifikowanych czynów nieumyślnych dotyczących działalności geologiczno-górniczej bez koncesji
• Ustawa o środkach ochrony roślin – typy nieumyślne dotyczące nielegalnych środków ochrony roślin
• Ustawa o substancjach zubożających warstwę ozonową – typy nieumyślne dotyczące obrotu substancjami zubożającymi warstwę ozonową oraz obrotu fluorowanymi gazami cieplarnianymi
• Prawo wodne – forma nieumyślna bezprawnego poboru wód powierzchniowych lub podziemnych
• Ustawa o gatunkach obcych – wprowadzenie typów kwalifikowanych formy nieumyślnej

Kara za działanie nieumyślne jest oczywiście w każdym przypadku dużo łagodniejsza niż w przypadku celowego, świadomego działania. Wprowadzenie typów nieumyślnych jest o tyle istotne, że zgodnie z art. 8 k.k. nieumyślne działanie jest karalne tylko wtedy, kiedy ustawa przewiduje wprost taką odpowiedzialność.

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych

Skoro ustawodawca wprowadza nowe przestępstwa środowiskowe, konieczne staje się także rozszerzenie katalogu czynów, za które odpowiedzialność penalną może ponieść także podmiot zbiorowy. Zgodnie bowiem z tą ustawą podmiot zbiorowy ponosi odpowiedzialność nie za każdy czyn zabroniony, ale jedynie za czyn wymieniony w art. 16 ustawy.

Przewiduje się także drastyczne podwyższenie kary pieniężnej dla podmiotów zbiorowych za przestępstwa środowiskowe. Nowe widełki będą wynosiły od 10 000 do 200 000 000 zł, nie więcej niż 5% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn.

W tym miejscu warto także przypomnieć, że w przypadku przestępstw środowiskowych, nie jest wymagane uzyskanie tzw. prejudykatu w celu ścigania podmiotu zbiorowego. Co istotne, będzie to dotyczyło wszystkich nowych czynów zabronionych dodanych do katalogu z art. 16.

Zmiany te będą dotyczyły jedynie czynów popełnionych po wejściu w życie nowelizacji.

Ułatwienie ścigania przestępstw środowiskowych

Poza samym wprowadzeniem wielu nowych typów czynów zabronionych, nowelizacja ma za zadanie także ułatwić ściganie przestępstw przeciwko środowisku. Samo podwyższenie kar w celu zapobiegania przestępczości jest dyskusyjne, ponieważ badania kryminologiczne wskazują na brak skuteczności wprowadzania odstraszających kar. Jednak wprowadzenie karalności działania nieumyślnego ułatwi organom ściganie sprawców i utrudni pełną obronę przed zarzutami wywołania szkody w środowisku.

Co także istotne, w myśl nowelizacji Policja zostanie wyposażona w nowe uprawnienia w zakresie przestępstw środowiskowych. Mianowicie rozszerzeniu ulegnie katalog przestępstw umożliwiających kontrolę operacyjną.

Dostosowanie polskich ustaw do przepisów unijnych ma także na celu ułatwienie ścigania spraw transgranicznych z uwagi na tzw. wymóg podwójnej karalności. Aby możliwe było ściganie za czyn popełniony za granicą konieczne jest, by stanowił on przestępstwo w obu krajach. Przepisów karnych nie można też interpretować rozszerzająco, więc bez uzupełnienia przepisów karnych o nowe rodzaje przestępstw, ich ściganie nie byłoby możliwe.

Nowy stan prawny z pewnością wpłynie na polski biznes, zwłaszcza że wiele nowych przestępstw może zostać popełnionych w związku z działalnością gospodarczą. Dlatego warto śledzić przepisy, by uwzględnić nowe ryzyka.

For English summary click here.